Kapping ella ‘kapping’ fyri ein og hvønn prís?

Brussels Expo, har Seafood Expo Global 2015
varð hildin 21. og 22. apríl.
VINCENT PANNEELS

Bjóðar tú heilan ella viðgjørdan fisk úti á altjóða marknaðinum, ber illa til at selja hann sum rávøru; munurin á navnleysari mongdarvøru og virðisøktari dygdarvøru er ov stórur — men hvussu hevði ein uppboðssøla av veiðirættindum í hinum endanum ávirkað kappingina?

Føroyskir fiskaútflytarar hava júst verið á stórari messu í Brússel har teir hava hitt verandi keyparar umframt at givið komandi keyparum høvi til at fáa samband. Seafood Expo Global er heimsins størsta stevna av sínum slag og her hittast túsundtals fólk úr øllum heiminum á hvørjum ári. Hetta er eitt business-to-business torg við sera stórari tyngd hvat viðvíkur marknaðinum fyri fiskavørur.

“Vit kunnu ikki bara selja fisk sum mongdarvøru,” segði Tórheðin Jensen frá Varðanum. “Vit selja eina vøru sum ikki bert er føroysk men eisini eitur t.d. Varðin Pelagic; keyparin fær eina kenslu av hvat hetta ella hatta merkið umboðar. Tað nyttar lítið at koma har og siga at tú bjóðar standard frystan makrel uttan navn ella samleika. Fiskur má marknaðarførast.”

Marknaður, kapping, liberalisma — hesi hugtøk verða ofta brúkt sum politisk argument fyri ymiskum hóast tey mangan munu hava ein teoretiskan heldur enn praktiskan týdning. Eitt dømi um brúk av slíkum hugtøkum sum grundgeving fyri at innføra umfatandi lógarligar broytingar í Føroyum, er orðaskiftið um uppboðssølu av fiskirættindum.

Mong munu vera samd um at vinnupolitisk tiltøk eiga at taka støði í vinnuni sjálvari og samfelagsins áhugamálum sum heild, og mugu tí eisini hava til endamáls at leggja tryggar karmar um framtíðar menning og sum frægast tryggja kappingarføri fyri vinnuna.

Men har frá og til at gera innanoyggja kapping um fiskatilfeingi til eitt mál í sær sjálvum er eitt langt lop. Tann marknaðurin sum veruliga hevur týdning í hesum høpi er nevniliga ikki í Føroyum og snýr seg heldur ikki um rávøru men um marknaðarførda og meir ella minni virðisøkta vøru. Føroyingar mugu her kappast við norðmenn, íslendingar, skotar og onnur, sum dag og dagliga úti á marknaðinum virka fyri at sannføra heimsins fiskakeyparar um at keypa frá teimum heldur enn frá okkum.

Marknaðir við mongum høvdum

Royndir við single-frystum makreli í Hvalba.
MARIA OLSEN PHOTO

Nú “marknaðurin” í innanhýsis merking er við at gerast eitt stórt buzzorð í Føroyum, kann hóskandi spyrjast um ikki meira fokus í orðaskiftinum um fiskivinnu nýskipanir átti at verðið sett á tann veruliga marknaðin úti í heimi.

Orðaskiftið um nýskipanir í fiskivinnuni hevur í seinastuni alsamt meira hongt seg í tað sum verður nevnt “marknaðurin” — fleiri og fleiri tykjast vera komin til sannføring um, ella trúgv á, at ein sokallað marknaðargrundað skipan fyri útlutan av veiðiloyvum fer sjálvandi at borga fyri búskaparliga og samfelagsliga bestu loysn ið finnast kann. Spurningurin er mestsum vorðin eitt høvuðstema, uttan mun til at royndirnar frá slíkum skipanum kring heimin eru sera fáar og alt annað enn sannførandi.

Hetta er eitt retoriskt rák sum tykist íkomið ikki minst orsakað av drúgvum átaki hjá nøkrum búskaparfrøðingum, sum í fleiri ár hava fingið rættiliga kritikkleysan stuðul fyri sínum sjónarmiðum frá t.d. tíðindaredaktiónunum á KvF og Miðlahúsinum. Um hetta átti at fingið avleiðingar á røttum stað, serliga tá talan er um public service tíðindatænastu fyri tvungið avgjald, er ein spurningur sum kundi verðið tikin upp fyri seg við høvi.

Men lat okkum á hesum sinni heldur hyggja eitt sindur at tí ørkymlan í hugtøkum sum tykist valda fyri tíðina tá tað kemur til kunning, tíðindi og orðaskifti um fiskivinnuna. Her er greitt at fólk frá ymiskum síðum tosa ymiskt mál hóast tað skal eitast at fyriganga á føroyskum. Marknaður, kappingarføri, samfelagsbúskapur, tilfeingi — hugtøk sum hesi verða brúkt í heilum, men ofta verður gingið lætt um júst hvat fyri merking ið skal liggja í orðunum. Fólk renna á leistum við sterkum vendingum og beinhørðum argumentum sum taka støði í slíkum orðabrúki uttan heilt at geva sær far um at ‘mótparturin’ ið skal hoyra boðskapin kanska als ikki fær somu meining burturúr.

Eitt er meining og merking, eitt annað sómi og virðing. Tað sigst at bert 10 prosent av øllum ósemjum millum fólk hava beinleiðis samband við innihaldið í tí sum partarnir siga hvør við annan, meðan heili 90 prosent eru tengd at mátanum ið tingini verða søgd uppá. Um tað passar akkurát ella ikki, well — tað skaðar neyvan at hugsa tankan at okkurt kann vera um tað.

Propagandakríggj: Makrelur, makt og mentan

Samstundis sum KvF rullar út eitt stórt átak móti fiskivinnuni, er ein nýggj frágreiðing eftir búskaparfrøðingin Magna Laksáfoss komin sum vísir á tann stóra týdningin av hesari vinnu fyri tann føroyska búskapin.

Dokumentarfilmurin hjá Jan Lamhauge á Kringvarpinum um fiskivinnuna bendir greitt á at tann almenni public service miðilin er av álvara farin í kríggj ímóti høvuðsvinnuni, har hendan yvirhøvur verður framstillað sum ein kriminellur felagsskapur ið livir av samfelagsskaðiligum virksemi. Mong eru skelkað av tí infantila konspiratións tónanum í hesum ópassandi dramatiseraða dokumentari í trimum pørtum; samstundis kunnu enn fleiri hugsast at kritikleyst hava kíkað boðskapin í seg fyri síðan at øsa seg upp móti teimum óvirðiliga demoniseraðu og karaktermyrdu fiskireiðarunum og nøkrum politikarum. Uppskriftin er sára einføld: slá fast at fólk eru blivin snýtt fyri pengar og fyrigykla teimum at tey fáa nógv meira burturúr um viðurskiftini verða broytt soleiðis sum KvF og tess panel av “serfrøðingum” mæla til.

Soleiðis verður fiskivinnan lýst sum ein mafia og, enn verri, ein búskaparlig vanlukka, sum ferð eftir ferð má fáast á rættkjøl við hjálp av einum frelsandi liði av — gita — embætisfólki. KvF roynir at billa okkum inn at tann vinnan sum skapar størstu búskaparligu virðir fyri samfelagið er kelda til veldig tap og má tískil umbroytast undir kønari hond av einum beturvitandi embætisverki. What can possibly go wrong?

Tá alt tað er sagt, so eiga KvF og teirra fólk kortini rós uppiborið fyri tær sterku síðurnar av sendirøðini. Eitt nú varð trupulleikin við útlendskum de facto ræðisrætti í vinnuni rímiliga breitt og detaljerað lýstur í triðju sending, “Dulda sølan av fólksins ogn.” Í hesum høpi kom Lamhauge væl frá fleiri spískum og relevantum spurningum hann setti, eisini tá umsitingin av lógini varð sett í kritiskt ljós.

Greiningar vóru eisini sum skuldu vísa at ræðisrætturin í fleiri førum hevur verið ella er á útlendskum hondum. Onkrar av niðurstøðunum kendust sannførandi og, sum sendingin vísti, er ásetingin um fullan ræðisrætt á føroyskum hondum helst brotin meir enn eina ferð. Soðið smakkaði tó tunt í øðrum førum og stemningurin av heksajakt bøtti ikki upp á tað — vit skulu jú minnast til at lógin loyvir, uttan iva av góðum grundum, at útlendingar kunnu eiga upp til ein triðing av partapeninginum í føroyskum fiskireiðaríum. Tað at útlendsk feløg veita fígging nýtist heldur ikki at merkja at nakað óregluligt fer fram — fæst nøktandi fígging yvirhøvur í Føroyum til tílíkt virksemi?

Her skal so KvF hava heiður fyri at hava sett spurningin á breddan; men hvar vóru tey umsitingarliga kønu? Har manglaði fíggjar-, skatta- og lógarteknisk serfrøði sum kundi greitt frá hvussu teir umsitingarligu trupulleikarnir hanga saman. Tað hevði givið sendingini eina heilt aðra tyngd.

Spell at skula siga hetta men sum heild var talan um ein sera litaðan film har tann parturin sum alla tíðina var í skotlinjuni ongantíð fekk veruliga umboðan. Tað dramadokumentariska formatið var ópassandi — talan er um ov mong óavklárað viðurskifti — og tess meira so av tí at talan er um public service sjónvarp. Tað nógva av innihaldinum fór eisini upp í royk uttan stórvegis háva tá Jacob Vestergaard fiskimálaráðharri slapp fram at mikrofonini í kjaksending við Jón Brian Hvidtfeldt beint eftir tíðindini í Dag & Viku tann 17. februar (uml. 25 min. fram).

Hurlivas á grynnuni: Gloyma vinnuligan veruleika

Avskiping á Tvøroyri.
MARIA OLSEN PHOTO

Skeivar samanberingar av føroyskum fiskireiðaríum við danskar stórfyritøkur, skrønur um ‘íslandssjúku’ og illa duld kravboð um at føroysk virkir ikki mugu vaksa seg sterk til at kappast á altjóða marknaðum — kjak í miðlum ørkymlar.

Nýliga hevur nógv verið talað í heimligum miðlum um at fyritøkur í tí føroysku fiskivinnuni hava ov stóran vinning, at tilfeingisrentan av ogn fólksins fer í privatar lummar hjá einum “fámannaveldi” og at sosialur ójavni av hesum er vorðin ella er við at gerast ein ótolandi trupulleiki. Hendan blanding av einari frásøgn hevur ikki minst verið bygd upp gjøgnum tíðindamiðlarnar hjá KvF og Miðlahúsinum, við búskaparfrøðingunum Jóannes Jacobsen og Kára Petersen sum leiðandi autoritetum og nú í seinastuni eisini við fiskifrøðinginum Kjartan Hoydal á pallinum. Flestu føroysku journalistar tykjast hava kíkað blandingina uttan so mikið sum at seta ein kritiskan spurning, hvat ið má sigast at vera undrunarvert, serliga tá hugsað verður um at frásøgnin hevur fleiri leysir endar.

Her skal ikki sum so takast dagar ímillum júst hvør ið hevur sagt hvat, men heldur viðmerkjast og greinast út frá tí heildarligu mynd sum meir ella minni hevur verið undir uppsigling í seinastuni.

Fyri mong ljóðar tað uttan iva sannførandi tá víst verður til “stættarmun” og sosialan ójavnað — hvør ynskir ikki at samfelagið skal vera so rættvíst innrættað sum møguligt? Ein av trupulleikunum við hesum vinkli er kortini at Føroyar hevur lutfalsliga sera lítlan stættarmun, samanborið við onnur lond. Tó eru vit eftir øllum at døma serfrøðingar í at vevja alment, privat, vinnuligt og samfelagsligt saman í orðaskifti sum melur av ymsum ættum. Eitt so pikkulítið samfelag hevur sínar fyrimunir og vansar. Eitt er at fólk sum varða av almennari umsiting kunnu rokna við at fáa síni privatu viðurskifti so ella so drigin upp í kjak av øllum hugsandi slag; eitt annað er at vinningur hjá fyritøkum beinleiðis ella óbeinleiðis verður samanborin við inntøku hjá lønmóttakarum. Undir slíkum umstøðum har øll so at siga kenna øll kann tað vera torført at seta hóskandi mark millum ymiskar leiklutir og funktiónir sum fólk, myndugleikar, virkir og stovnar skulu hava, hvat ið eisini kann vera við til at ørkymla og elva til rundvelting í orðaskiftinum.


Neyvan altíð jól

Hvør hevur ikki hoyrt onkran illneitast um vinnulívsmannin sum man tjena øgiligt tá hann kann byggja skip ella virki fyri so nógvar milliónir! Samstundis gloyma vit at tað gevur ikki meining at samanbera peningaupphæddir í umfatandi vinnuligum virksemi, bara soleiðis uttan víðari, við tær hjá løntakarum. Um vinnulívsmaðurin vísir seg at hava góða privata inntøku av sínum virksemi? Har koma vit skjótt inn á tað politiska; men samanberingin er í dagsins lutfalsliga væl javnaða samfelag ofta órímilig — skal tað ikki loysa seg at reka vinnuligt virksemi og fáa avlop í raksturin?

Søgur um ogn uttan skuld — og trøllið Privatisering

SHUTTERSTOCK

Eingin privatisering av fiskiveiðirættindum er farin fram í Føroyum og er neyvan heldur í umbúnað — her fæst ikki endurgjald um kvotur ella fiskidagar verða niðurskorin, ei heldur um rættindi verða tikin aftur vegna brot á lógina um vinnuligan fiskiskap.

Meðan Landsstýrið arbeiðir við nýggjari lóg um vinnuligan fiskiskap, ganga bylgjur høgt í orðaskifti millum mong um hvussu tann fyri føroyingar so týdningarmikla fiskivinnan best kann skipast fyri tey komandi árini. Eygleiðarar vænta eitt upplegg frá einari nevnd við Jacob Vestergaard fiskimálaráðharra sum formanni tíðliga í tí nýggja árinum, kanska í februar, soleiðis at eitt liðugt lógaruppskot eftirfylgjandi kann leggjast fyri Løgtingið at taka støðu til.

Í tí almenna rúminum, ikki minst í tíðindunum, er frásøgnin tey seinnu árini vorðin alsamt meira merkt av orðingini ‘ogn Føroya fólks,’ sum stendur í innleiðingini til lógina um vinnuligan fiskiskap. Summi meina at hetta er ein óheppin ella ópraktisk orðing við tað at hon kann tykjast innibera eitt bókstaviligt krav um ognarpart í hvørjum sterti kring Føroyar fyri hvønn einstakan føroying — at politiskur retorikkur hevur verið við til at fyrigyklað fólki at sambært lógina eiga øll krav upp á pengar fyri einki.

Søgur um aktørar í fiskivinnuni sum hava havt góð fíggjarlig úrslit í seinastuni hava verið partur av einari hálvkvøddari argumentatión um at øll eiga rætt til part av teirra pengum. Sjálvandi mugu øll rinda skatt av tí vit tjena gjøgnum arbeiði og annað lønandi virksemi, umframt at øll feløg sum reka vinnu mugu rinda skatt av teirra avlopi, og eisini eru ymisk avgjøld sum koma afturat. Men frásøgnin hevur áhaldandi og íðið róð framundir at alt hetta er als ikki nøktandi tí fiskireiðaríini hava fingið síni veiðirættindi ‘ókeypis’ t.e. uttan at rinda eitt serligt gjald fyri sína ‘rávøru’ og at hetta er órættvíst móti øðrum vinnufyritøkum sum mugu keypa sína rávøru. Ávísir akademikarar hava gjørt hetta argument galdandi í einari langari røð av greinum, viðmerkingum og framtríningum í tíðindamiðlum, við lítlum og ongum mótspæli frá hvørki tíðindafólkum ella viðmerkjarum.

Hetta hevur gjørt at tey ið virka innan fyri fiskivinnuna, og mong av teimum sum ikki búgva í Havn, uppliva at frásøgnin um fiskivinnuna hevur fingið eina álvarsliga slagsíðu — ein slagsíða sum er sloppin at halda fram so leingi at stórir partar av restini av fólkinum ídag, herundir kanska flestu journalistar og helst flestu embætisfólk (starvsfólk á Kringvarpi Føroya og flest øll ið starvast innan embætisverkið eru limir í sama fakfelag), taka hana fyri objektivan veruleika.

Sjógvur & Fólk — ein onnur frásøgn

Búskaparfrøðingur sum helt at milliardir vóru í vanda fyri at hvørva úr fiskivinnuni fær aftursvar frá samfelagsfrøðingi, sum metir at tilfeingisgjald fæst ikki at virka eftir ætlan uttan so at tað verður skipað í tøttum samstarvi við vinnuna.

At mong reagera upp á eitt blað sum Sjógvur & Fólk er sjálvandi at fegnast um — tað var eisini ætlanin. Fleiri hava kallað hetta eitt kærkomið íkast til tíðindi og kjak um fiskivinnuna, ikki minst tí vit sleppa nøkrum sjónarmiðum framat sum annars sjáldan síggjast umboðað í tí almenna rúminum, hóast mong í vinnuni og annars í samfelagnum kenna seg aftur í teimum.

Til tey sum uttan at vísa til nakað ítøkiligt dømi hava verið úti við illgitingum um at innihaldið í blaðnum er “keypt” og hvørt av sínum, skal eg sum blaðstjóri gera greitt at eingin av greinunum í blaðnum er “keypt”. Hetta er alt tilfar sum blaðstjórnin (eg sjálvur saman við einum arbeiðsbólki) hevur planlagt og framleitt. Hugskotið um eitt blað sum lýsir fiskivinnuna upp á ein øðrvísi máta, við støði í at hetta er ein vinna sum er góð fyri land og fólk og sum vit skulu vera stolt av, kom frá mær sjálvum.

Ávísar vinnufyritøkur stillaðu upp til at stuðla tiltakinum, tó fekk eingin av teimum beinleiðis redaktionella ávirkan. Stuðulin varð tikin sum úttrykk fyri at hesar fyritøkur høvdu álit á ætlanini um hetta blaðið, tí redaktionellu kós sum varð lýst í hugskotinum og teimum persónum sum viðvirkaðu. Fyribils er talan um ein einstaka útgávu, tó verður umhugsað um fleiri skulu fylgja.

Sjógvur & Fólk er ikki ætlað sum agitatión fyri nakrari serligari politiskari dagsskrá, enn minni nøkrum ávísum politiskum flokki. Tann redaktionella kósin er hinvegin sum heild at lýsa vinnuna frá vinnuligum men eisini øðrum, eitt nú samfelagsligum, sjónarmiðum. Onkur kritikari hevur verið so fantasifullur at róð framundir at blaðið arbeiðir fyri “privatisering” av fiskirættindum; har skal sigast at tann spurningurin hevur als ikki verið upp á tal í sambandi við nakað av tilfarinum í blaðnum.

Tað at flestu tíðindamiðlar á okkara leiðum tykjast hava ilt við at røkka út um nøkur ávís sjónarmið sum eru at hoyra aftur og aftur — og verða, av røttum ella órøttum, tematiserað í tíðindunum — er ein av orsøkunum til at farið varð undir verkætlanina Sjógvur & Fólk. Her er hugsanin at tað kann ikki vera rætt at tann til eina og hvørja tíð ráðandi frásøgnin í tí almenna rúminum skal hava monopol upp á tíðindavinklar. Tann dominerandi frásøgnin er neyvan íkomin eina og aleina av objektiviteti og fólkaræðisligum tilgongdum, og okkara blað er soleiðis ein máti at vísa á dømir um øðrvísi vinklar.

Tí skrivaðu tey ‘ogn Føroya fólks’ í lógina

Uppisjóvarskipið Fagraberg við partrolaranum Róki í forgrundini.
MARIA OLSEN PHOTO

Í lógini um vinnuligan fiskiskap stendur innleiðandi at tann fiskurin sum svimur í føroyskum havøki er ‘ogn Føroya fólks’ — men endamálið við orðingini var ikki annað enn at geva Landsstýrinum lógarheimild til at regulera fiskivinnuna.

At ‘ogn Føroya fólks’ í sær sjálvum skuldi gerast til eitt hugtak við sterkari politiskari løðing mundi neyvan koma teimum til hugs sum smíðaðu uppskotið til lógina um vinnuligan fiskiskap í 1994. Tað veruliga endamálið við orðingini var nevniliga ikki annað enn at geva Føroya Landsstýri lógarliga heimild til at stýra føroyskari fiskivinnu; hetta vátta persónar sum vóru við til at skriva lógina og seta hana í verk.

Saman við Tummas Arabo, Henrik Old og John Petersen, sat Olaf Olsen í einari nevnd sum hevði til uppgávu at gera uppskot til lóg um vinnuligan fiskiskap — undir trýsti frá IMF og Danmark, sum kravdu reguleringar inn í fiskiskapin kring Føroyar aftan á at landið var komið í fíggjarkreppu og undir umsiting. Fyri at eingin ivi skuldi vera um at Landsstýrið hevði fulla heimild til at gera slík inntriv, varð mett at ein serlig lóg um vinnuligan fiskiskap mátti smíðast og samtykkjast av Løgtinginum. Dentur varð lagdur á at taka burtur almennar stundingsskipanir so sum Ráfiskagrunnin og konsolidera fiskivinnuna undir felags umsiting.

“Ja, tað bleiv diskuterað aftur og fram, hetta við orðingini,” minnist Olaf Olsen, pensioneraður vinnulívsmaður og fyrrverandi politikari. “Tað bleiv til ‘ogn Føroya fólks’ — tað var fólkið sum kundi lóggeva, ella umboðið fyri fólkið, Løgtingið. Mær dámdi ikki úttrykkið, men tað bleiv til tað... Hetta var tí at man skuldi geva tinginum og harvið Landsstýrinum heimild til at regulera fiskiskapin, geva fiskiloyvi og so framvegis.”

Hevur merkingin av hesum flutt seg síðani tá?

Olaf Olsen segði: “Ja, hetta hevur flutt seg so nógv til tað at summi fingu tað til at nú áttu øll alt, og tí má eingin eiga nakran serligan rætt til at fiska fram um ein annan... Hetta hóast tað at mong høvdu stríðst sær til at vinna sær dagligt breyð á sjónum; at hesi so høvdu fingið erfaringar og fisk og harvið arbeiði til nógvar hendur, tað bleiv... tað skuldi burtur. Tað bleiv gjørt soleiðis at nú høvdu øll rætt til tað og so skuldi tað bara fordeilast.”

Poul Hansen um uppboðssølu: “Eitt El Dorado fyri strámenn”

Poul Hansen advokatur, Magni Laksáfoss búskaparfrøðingur, Jógvan Mørkøre samfelagsfrøðingur og Jacob Vestergaard fiskimálaráðharri møta umboðum fyri vinnuna í kunningar- og kjakblaðnum Sjógvur & Fólk.

Eitt serblað undir heitinum ‘Sjógvur & Fólk’ leggur ídag fram eina røð av týðandi spurningum um ta føroysku fiskivinnuna. Blaðið ger nógv burtur úr menningini sum hevur verið í seinastuni innan serliga uppisjóvarvinnuna, við frásagnum av Tvøroyri og úr Fuglafirði, Klaksvík og Runavík; gjøgnum samrøður við leiðandi persónar viðger blaðið harafturat aktuellar spurningar so sum uppboðssølu av rættindum, tilfeingsgjald og ætlaðar fiskivinnupolitiskar nýskipanir.

Á baksíðuni ávarar Poul Hansen advokatur móti uppboðssølu hugtakinum, sum hann kallar “eitt El Dorado fyri strámenn.” Inni í blaðnum er Jógvan Mørkøre samfelagsfrøðingur endurgivin fyri at siga at tilfeingisgjald á fiskivinnuna fæst ikki at virka eftir ætlan uttan so at vinnan sjálv hevur ein leiðandi leiklut í tilgongdini. Samstundis sigur Magni Laksáfoss búskaparfrøðingur at uppisjóvarvinnan vísir vegin og eigur at geva íblástur fyri aðrar partar av fiskivinnuni hóast nakað av ørkymlan tykist valda kring skattahugtøk.

Forsíðan snýr seg fyrst og fremst um at óvissa um veiðirættindi frá og við 2018 alsamt meira ávirkar íløguhugin í fiskivinnuni tann skeiva vegin — reiðarar rokna við at ongar størri íløgur verða gjørdar fyri tíðina orsakað av vaksandi búskaparligum váða. Eisini Herluf Sigvaldsson sigur frá sínum arbeiði sum samráðingarleiðari í tingingum við strandalond um makrel og sild.